Hilkatin sırrını bilmek istiyen
Men aref raziyle ayni raz olur
Mahlukta Halikı görmek istiyen
Kendin görür gayre hiç bakmaz olur
Kimsenin yüzünden nakşı alınmaz
İnsanın kalbine vakıf olunmaz
Hiç kimsenin içi dışına uymaz
Dışı türbe içi hem kovaz olur
Akıl yaşta değil baştadır başta
Kişinin miktarı bilinir işte
Herkes bir değildir yaradılışta
İnsandan insana imtiyaz olur
Kimi türk kim esnaf kimi hocadır
Kimi kırkta sabi kimi kocadır
Kimi alçak gönüllüdür yücedir
Kimi Nemrud gibi pek burnaz olur
Kimi zalim zulme dünyayı karır
Kimisi adl ile alemi bürür
Kimi Peygamber'in yolunca yürür
Kimi cahil kimi pek yobaz olur
Kiminin işidir daim kıyl ü kal
Kimi dilsiz yürür olmuş ehl-i hal
Kimi serçe-himmet kimisi kartal
Kimi Bazullah'tır kimi baz olur
Kimisi vahdetten sebakın alır
Mey-i Enelhak'la dolar boşalır
Kimi bir taneye aldanır kalır
Kimine dü cihan zevki az olur
Kimisine çayır çimen seccade
Kimisi çimende nuş eder bade
Kimi mihnet çeker kimi safada
Kimi Mahmud olur kim Ayaz olur
Kimi Men aref'den ders almış okur
Şeyda bülbül gibi durmadan şakır
Kimi kibr ü gurur hasırın dokur
Tevazu gölünde kimi saz olur
Kimisi ışıktır kimisi naşi
Kimisi geçinir sözde bektaşi
Kimisi namazdan kaldırmaz başı
Kimi taharetsiz beynamaz olur
Kimi din uğrunda can atar harbe
Kimisi düşkündür ekl ile şürbe
Kimisi ün salar şark ile garbe
Kimi Köroğl'dur kim Ayvaz olur
Kimi zerrak sofu kimi yol eri
Kimi yol iz bilmez gezer serseri
Kimi başta eser kavak yelleri
Aldığı sattığı yel poyraz olur
Kiminin gönlünde bin aslan yatar
Kıyl ükal-i dehri başından atar
Kimi dünya için kan tere batar
Kimisi yel kovar şaşkın kaz olur
Kimi dağ bel aşar menzile erer
Kimisi düz yolda şaşırır gezer
Kimi aşık maşuk kimi can üzer
Kimi cana yakın dilnüvaz olur
Kimi cahil alıp kıldığın bilmez
Kimisi amildir mescide girmez
Bu bir sırrullahtır hiç akıl ermez
Kimi nazlı kimi pür niyaz olur
Kimisi bezirgan kimisi esnaf
Kimisi tire-dil kimi sine-saf
Gönül beytullahtır gir eyle tavaf
Gönül alanların gönlü şaz olur
Kimisi cömerttir kimisi hasis
Kimi din imamı kimisi kıssis
Kimisi ferişte kimisi iblis
Kimi pest kimisi serfiraz olur
Kimi arif olur çalmadan oynar
Kimi Amr Ayyar'ı yan baştan atar
Kimi bir al ile bin tilki tutar
Kimi tilki gibi pek kurnaz olur
Hayattan kimi her nasibin alır
Kimi bin mihnetle dolar boşalır
Kimisi havaya uyar alçalır
Kimisi say eder çok mümtaz olur
Mevla irşad etmez ise bir kulu
Uyanmaz biçare sanki bir ölü
Yorulduğu caba güttüğü yolu
Hakikate varmaz hep mecaz olur
Kimisi gözünün önün göremez
Kimisi görse de eli eremez
Kimisi diz boyu suya giremez
Kimi ummanlarda bir serbaz olur
Kimi karıncadır deve görünür
Kimi aslan çakal postun bürünür
Kimi kırlangıç tek yerde sürünür
Kimi Cibril ile hempervaz olur
Kimisi aç yatar kimisi toktur
Kimisinin derdi Garip'ten çoktur
Kiminin evinde hiç düzen yoktur
Varır başkasına düzensaz olur
Kimi kanun çalar kimi tambura
Kimisi bulgara kimisi cura
Kimi kara-düzen kim düzen-kara
Kimin elinde çöğür saz olur
Kimisi şöyledir kimisi böyle
Ömrünü geçirir kimi heyheyle
Kimisi elinde bir küçük neyle
Kaşif-i esrar ü remz ü raz olur
Kiminin döl döşü olur bir güdü
Kiminin yoğurt da çalınmaz südü
Kimin Osman gibi meseldir udu
Kimi udsuz arsız pek yırtlaz olur
İlm ü marifette kimisi üstaz
Kim mektep kaçkını kallaş yaramaz
Kimisi tüğmenli tavuk veş uflaz
Kimi tuğsuz vezir kel horoz olur
Kimisi fil kimi fil yutan siçan
Kimi yılan çıyan kimi merd aslan
Kimi hacer şecer kimi irin kan
İnsan dedikleri azdan az olur
Ervahı katıklı dehre az geli
Yolunda yorulmaz daim hız gelir
Anlamaza davul çalsan vız gelir
Anlıyana sivrisinek saz olur
Adem oğlanın böylece kabul
Eylemek gereksin sen dahi oğul
Her türlü noksanı sende ara bul
Kendi özün gören serfiraz olur
Herkesin bir hali bir şanı vardır
Hal üşana göre iykanı vardır
Kendi alemince devranı vardır
Sinek peri nemle davlumbaz olur
Boşa devreylemez bu koca perkar
Çizdiği emr ü nehy dairen madar
Garip öksüz üşütmeğe yağar kar
Kimine zemheri ılık yaz olur
Pazarda eşeğin kuyruğun kesme
Kim uzun kim kısa der ise küsme
Çalış kazan harcet mayayı esme
Maya da mayasız tutulmaz olur
Kör ölürse badem gözlüydü derler
Dilsiz ölse şirin sözlüydü derler
Balık kaçsa kırk yük çözlüydü derler
Serçe uçsa ya toy yahut kaz olur
Her kimin tedbiri takdire uya
Cihan nimetinden yer doya doya
Kutsuz ağustosta girerse suya
Bıyığın don keser çat ayaz olur
Ayağı bağlı bir aslana mekes
Vızvızla dedirtir en nihayet pes
Bu meclis böyledir yorulma abes
Bahtı yar olanlar sühansaz olur
Adetullah budur gökte ve yerde
Derler fertten ferde fark var bin perde
Mesnedin düşükse herhangi yerde
Sözün ayet olsa itiraz olur
Hakkın intikamı uzar kısalır
Sanma kim tamamet terk olur kalır
Hakkını hak yine koluyla alır
Kimi Nemrud kimi bir uyaz olur
Herkes bir hallidir halince yürü
Diyemem kimseye aşın pek duru
Kimin kimden vardır bir çekindiri
Arada dolaşan hatır naz olur
Öz halinde yaşa insan isen sen
Dil epsem baş esen demiştir bilen
Adamın yanazın bilmek istersen
Kısa köse olur yahut daz olur
Yılan küçücükken ez büyütme ha
Büyütürsen olur başına bela
Düşmana merhamet eyleme asla
Merhametten doğan hep maraz olur
Görmek ister isen cihanda rahat
Çalış durma kazan etme sefahet
Damlayı damlayı göl olur elbet
Derd ü bela bile az az olur
Merd isen borç etme esbabın kayır
Borçlunu yakandan tatlılıkla ır
Muhannet kapısı yılan ağzıdır
Borçlu ölmez amma benzi saz olur
Borç denen bir yükü taşır mı bir er
Gerçi yük altında er ölmez derler
Borcuna kirpidir soysuz namertler
Alımına amma bir şahbaz olur
Başa bir bun gelse kolayca gitmez
Bunalan buz yuda söz kabul etmez
Dert bela denilen ay yıl gözetmez
Fasım mevsim bilmez kış ve yaz olur
Namını çıkarmak istersen eğer
Oğlan kız yetiştir bırak bir eser
Ad san bırakmağa çalış birader
Bu kubbede kalan hoş avaz olur
İyi olan hiç kimseye kem demez
İylik de varlıkla aç aman bilmez
Hanedan ekmeğin konuksuz yemez
İşi konuk ikram ve izaz olur
Akıl için mehenk derler söz yeter
Söz de yetmez söz yanında iş ister
Kimi hal ü şana uygun söz söyler
Kimi halden bilmez pek yanaz olur
Hilkatin sırrını düşünme ince
Bu lügaz akl ile hallomalmaz hoca
Kimisi servendam kimisi cüce
Kimi küt kötürüm tor topaz olur
Düşündüm bu hali ben önden sona
Akl erdirdim dersem yalandır haşa
Ahval-i alemden bahsetmek bana
Düşmez düşse bile pek diraz olur
Kimi alalanır kimisi pesti
Kimi su akarken doldurur testi
Kiminin elinde sen gibi Mesti
Para pul bulunmaz kırık saz olur